- Thưa ngài, trong nhiều năm qua, đâu là phương pháp đầu tư mà ngài cảm thấy kém hiệu quả nhất?
- Đầu tư theo câu chuyện!
- Ý ngài là những câu chuyện nội bộ, "game", thuyết âm mưu...?
- Đúng vậy! Nhiều năm làm nghề, tôi luôn thấy sự ám ảnh của nhà đầu tư hay đầu cơ về những "câu chuyện" và rồi tin rằng câu chuyện là sự thật. Có người kiếm được tiền, có người thì không nhưng tất thảy đều khao khát những câu chuyện. Nhưng bao nhiêu câu chuyện là bấy nhiêu sự thật. Tất cả chúng ta đều là những người kể chuyện không đáng tin dù là vô tình hay hữu ý.
Người kể chuyện không đáng tin, unreliable narrator, là một khái niệm phổ biến trong văn học, nghệ thuật, triết học. Để hiểu đơn giản nhất những biểu hiện của một người kể chuyện không đáng tin, chúng ta có thể tiếp cận qua bộ phim kinh điển Rashomon của đạo diễn Kurosawa Akira. Theo đó chúng ta sẽ có những người kể chuyện vì mục đích lừa dối, vì ngây thơ, hoang tưởng hay tư kiến đạo đức. Rashomon kể về một vụ gi*t - hi*p mà hầu như các nhân chứng đều thể hiện những góc nhìn rất khác nhau, theo đó sự thật bị che mờ bởi những lời không đáng tin:
Một vị Samurai đã chết, xác của của vị Samurai này được tìm thấy. Tay tướng cướp, người vợ, người tiều phu và cả một thầy đồng gọi hồn samurai được đưa lên công đường xét xử. Tại đây, mỗi người lại kể một câu chuyện của riêng mình.
Tay cướp kể lại khoảnh khắc khi một cơn gió làm tung bay mạng che mặt của người phụ nữ, gã khao khát có được nàng dù phải giết chồng nàng đi nữa. Gã đã chiến đấu với người chồng, trói được vị samurai này và cưỡng bức người vợ trước mặt anh ta. Người vợ rút dao chống trả nhưng bỗng nhiên buông con dao xuống và khóc nức nở và cuối cùng gã có điều gã muốn. Trong ký ức của gã, nàng đã từ từ nhắm mắt buông xuôi, dường như vui thú. Khi chuyện đã xong xuôi, nàng cầu xin gã giết chồng mình, vì nàng chỉ có thể đi theo một người mà thôi.
Người vợ lại bảo rằng, chính nàng đã giết người chồng vì sợ hãi, hổ thẹn khi người chồng dành cho nàng những ánh nhìn khinh bỉ và lạnh lùng sau vụ cưỡng bức.
Hồn vị Samurai hiện về qua bà đồng cũng thể hiện chi tiết này, người này đã thấy vợ mình ngước gương mặt "chưa bao giờ xinh đẹp hơn thế" lên, nói rằng tay cướp hãy đưa nàng đi bất cứ đâu gã tới. Nàng thậm chí đã nói những lời mà chỉ nghe thôi cũng đủ thổi phăng người samurai vào cõi chết tối tăm: nàng muốn tên cướp giết chồng. Ngay cả tên cướp cũng thấy nàng đê tiện. Còn vị samurai đau đớn tự sát.
Người tiều phu, mãi sau này mới thừa nhận rằng, sự thật là sau khi xảy ra vụ cưỡng bức cả tay tướng cướp và vị samurai đều ghét bỏ người vợ. Quá tức giận cô quay lại chửi mắng cả hai người và cho rằng cả hai đều không đáng mặt làm đàn ông. Vụ án kết thúc bằng cuộc đấu kiếm vụng về và lố bịch giữa hai người đàn ông. Phần thắng của tay tướng cướp đến từ sự may mắn. Nhưng cả người tiều phu cũng không đáng tin, ở công đường anh anh này vì sợ liên lụy do ăn cắp con dao quý của người vợ đã không khai ra chi tiết câu chuyện.
Ở câu chuyện trên, chúng ta có kẻ kể chuyện vì mục đích thao túng và lừa dối nhằm xây dựng hình ảnh người anh hùng, có danh dự và lấp liếm tội ác; có kẻ kể chuyện để che đẩy tổn thương tâm lý, mặc cảm tội lỗi và cảm xúc hổ thẹn; có kẻ kể chuyện đầy định kiến, thù hận, ghen tuông và nhục nhã; kẻ kể chuyện nửa thật nửa giả vì lợi ích bản thân.
- Vậy chúng ta sẽ cần tiếp cận câu chuyện như thế nào?
Điều này cực kỳ khó khăn và đó là lý do tại sao trong một vụ án như Rshomon nơi thiếu vắng bằng chứng thì dựa vào các nhân chứng để tìm ra sự thật là điều bất khả. Nhưng đầu tư không phải là một vụ án mà chúng ta phải đi trong đêm đen và nuốt trọn mọi câu chuyện được kể. Chúng ta hoàn toàn có thể xây dựng tư duy phản biện: nghi ngờ và tái cấu trúc lại sự thật.
- Vậy xây dựng bằng cách nào?
- Vầng, học tập là con đường duy nhất.